DOĞAL ORTAMDA (TESADÜFİ) ÖĞRENME YÖNTEMİ NEDİR?
DOĞAL ORTAMDA (TESADÜFİ) ÖĞRENME YÖNTEMİ NEDİR?

Dr.Şebnem Gümüşcü Tuş

Hart ve Risley, doğal ortamda, konuşma becerisi sınırlı olan çocuklar için kendiliğinden fonksiyonel dili kullanmayı öğretmek amacı ile tesadüfi öğrenme yöntemini geliştirmişlerdir. Bu yöntem çok geniş fonksiyonel davranışsal repertuarı olan kişilere değil, özellikle, önemli derecede dil yetersizliği olanlara uygun bir yönte...m olarak görülmektedir .
Tesadüfi öğrenme, insanların diğerleri ile konuşmaları arasındaki normal sosyal iletişimin doğal bir parçası olarak kabul edilmektedir. Tesadüfi öğrenme yönteminin prensipleri ise, formal veya formal olmayan şekillerde, değişik durumlar içinde yetişkin ve çocuklarla kullanılabilmektedir.
Tesadüfi öğrenme yönteminin çeşitli prensipleri bulunmaktadır. Bunlar, aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır:
1. Karşılıklı konuşmanın başlatılıp geliştirilmesi için bir konu belirlenmesi, birisinin belirli bir konu getirmesi,
2. Konuşulacak veya konuşulan konuya karşı istekli, hevesli olma,
3. Konu ile ilgilenme, tepki gösterme,
4. Getirilen konu hakkında, yeni kelimeler üreterek ve açıklama getirerek konuşma,
5. Tesadüfi öğrenme yönteminden, uzun süre kullanıldığında yarar sağlanması.

Basamakları:
Tesadüfi öğrenme yönteminin uygulanacağı alan; etkileyici, insanların birbiriyle iletişime girebilecekleri ve ilgilenilen materyallerle düzenlenmiş bir ortam olmalı, çocuğun yanında, ona dikkatini verecek, yardım edecek ve ilgilenecek bir yetişkin bulunmalıdır. Bu yetişkin, anne, öğretmen, baba veya başka birisi olabilmektedir. Ortam ve kişi belirlendikten sonra, yetişkinin çocuğun karşılıklı konuşmayı başlatmasını bekleme aşamasına geçilmekte, çocuk konuştuğunda veya belirli bir konuyu başlattığında, yetişkinin çocuğun yüzüne bakarak gülümsemesi ve karşılık vermesi beklenmektedir. Yetişkin çocuğun seçtiği konu ile ilgili soru sorarak, gerçekten o konu hakkında konuşmak isteyip istemediğini değerlendirmekte ve sorularına cevap vermesi yönünde güdülemektedir. Çocuk cevap vermediğinde, yetişkin sözel yardımları ile çocuğu istenilen cevabı verme yönünde yönlendirmektedir. Bu aşamaya rağmen çocuktan herhangi bir tepki gelmediği takdirde, yetişkin, model olarak cevabı söylemekte ve tekrar ayın soruyu sormaktadır. Çocuk tarafından verilen doğru cevap pekiştirilerek öğrenme aşamaları tamamlanmaktadır.

Tesadüfi öğrenme yönteminin kullanılabileceği en uygun zamanlar aşağıdaki şekilde belirtilmektedir.
a) Yetişkin çocuğu dinlediği ve tepki verdiğinde,
b) Yetişkin, seçilen konu hakkında fikir sahibi olduğunda,
c) Yetişkin, çocuğa seçtiği konu ile ilgili istekli olarak yardım ettiğinde ve dikkatini verdiğinde,
d) Yetişkin, çocuğun getirdiği problemleri çözebilmek için bazı bilgilere sahip olduğunda.
Yetişkin, araba kullanma, yemek yapma, televizyon izleme, çocukla birlikte oynama, etkinlik uygulama sırasında tesadüfi öğrenme yöntemini kullanarak çocukla iletişime girebilmektedir. Tesadüfi öğrenme için belirli bir zamana ya da özel olarak çevre düzenlemesine gerek yoktur. Her an, her ortam, eğitime yönelik kullanılabilmektedir. Önemli olan, o anın ve tepkilerin çok iyi değerlendirilmesidir. Tesadüfi öğrenmenin uygulanacağı en iyi zaman, çocuğun yetişkinden bir şey istediği zaman olarak kabul edilmektedir.

Yardımların Kullanılması
Yardımlar, çocuğun doğru cevabı vermesini kolaylaştırmaktadır. Tesadüfi öğrenmede kullanılan yardımlar üç dereceye ayrılmaktadır.
1.Tam yardım (taklit edilmesine yönelik model olma): Çocuğun söylediklerinin anlaşılmadığı veya çocuktan hiçbir tepki alınamadığı durumlarda, kullanılan yardım şeklidir. Örneğin: Yetişkin, “kırmızı” ya da “kırmızı de” sözel ifadesi ile istenilen cevabı almada model olmaktadır. Diğer bir deyişle, doğru cevabı vermede sözel yardımda bulunmaktadır.
2.Orta derecede yardım (kısmen model olma): Çocuğun, vereceği
cevaptan emin olunmadığı durumda kullanılan bir yardım şeklidir. Örneğin: “Gömleğin rengi kır…..” gibi tamamlanmamış sözel ifade ile çocuk istenilen cevabı verme yönünde yönlendirilerek cümleyi tamamlaması beklenmektedir.
3. En az derecede verilen yardım (dolaylı yoldan ima ederek
söyleme): Çocuğun cevabını kesin olarak bilmesi halinde, verdiği cevabın anlamlı olup olmadığını düşünmesini sağlayacak şekilde yapılan bir yardım şeklidir. Örneğin: “Gömlek, Ali’nin pantolonu ile aynı renkte mi?” şeklinde bir sözel ifadenin kullanılması ile çocuğun cevap üzerinde düşünmesi, bağlantı kurması sağlanmaya çalışılmaktadır.

Yetişkin 3. ve 2. derecelerdeki yardımı kullanması halinde, çocuktan doğru cevabı alamıyorsa 1. derecedeki yardım şeklini kullanmalıdır .

Tesadüfi öğrenme yöntemindeki ortaya çıkan problemlere bakıldığında; bu yöntemde, çocuğun karşılıklı konuşmayı oluşturmak için, bir hareket veya söz ile kendiliğinden başlangıç yapması gerekmektedir. Çocuk bu başlangıcı yapmadığında, yetişkinin kendine soracağı bazı sorular bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, “çocuğun bulunduğu ortamda istediği veya yapmaktan hoşlanacağı ne kadar materyal veya etkinlik var” sorusu olmaktadır. Çocuğun ilgilendiği durumlar çok az olabilmektedir. Bu durumda, yetişkin, kitap- oyuncak- boya gibi çocuğun ilgisini çekebilecek malzemelerle çevreyi düzenleyerek problemi çözebilmesi gerekmektedir. Sorulacak ikinci soru, “çocuğun başlatmasını bekleyip beklememek” olmaktadır. Yetişkin çocuğun isteklerinden oluşan bir ortam hazırlamışsa, bir süre, çocuğun ortamdaki herhangi bir şeyle (oyuncak veya yiyecek) ilgilenmesini bekleyerek problemi çözebilmektedir. Bu durumun uzun sürmesi ile, yetişkin “Ne istiyorsun?” sözel uyarısını kullanarak, çocuğun istediği yiyecek veya oyuncağın ismini söylemesi için fırsat vermektedir .

Bu yöntemle ilgili diğer problem, çocuğun hiçbir durumda, yapılan yardım veya ödüllere rağmen, istenilen cevabı vermemesidir. Bu durumda, tesadüfi öğrenmenin durdurulması önerilmektedir.
ayınetkinliği